Socialemediaverbod voor jongeren: wat zeggen jongeren zelf?

Zijn sociale media een speeltuin die we veiliger moeten maken, of eerder een omgeving waar kinderen tegen beschermd moeten worden? Het debat over een mogelijk socialemediaverbod voor jongeren is al jaren volop gaande. Maar één perspectief dreigt daarbij onderbelicht te raken: dat van jongeren zelf.

Het debat over sociale media en jongeren laaide deze week opnieuw op in de Volkskrant. In een opiniestuk betoogt promovenda Kim Schuurman dat een algemeen socialemediaverbod voor jongeren niet de juiste oplossing is. Vanuit een kinderrechtenperspectief, schrijft zij, moeten we niet alleen kijken naar bescherming, maar ook naar rechten als participatie, informatie, ontwikkeling en privacy. Daarnaast wijst ze op de verantwoordelijkheid van platforms om hun diensten veiliger en minder verslavend te ontwerpen.

In haar betoog verwijst Schuurman naar ons onderzoek Logged In, Left Out. Daarin vroegen we 501 Nederlandse jongeren van 13 tot 15 jaar hoe zij kijken naar leeftijdsgrenzen, online veiligheid en mogelijke maatregelen rond sociale media.

Het opiniestuk leidde vervolgens tot discussie. In de lezersreacties wordt de metafoor van de ‘digitale speeltuin’ ter discussie gesteld. Zo vergelijkt een lezer sociale media eerder met een ‘casino’ of ‘slijterij’.

Ook ons onderzoek riep vragen op: hoeveel gewicht moet je geven aan de mening van jongeren zelf als het gaat om een mogelijk socialemediaverbod?

Die vraag verdient aandacht. Tegelijkertijd is het belangrijk om helder te hebben wat jongeren in ons onderzoek daadwerkelijk zeggen.

Jongeren zeggen niet simpelweg: zo jong mogelijk

Uit ons onderzoek komt geen pleidooi van jongeren naar voren om zo vroeg mogelijk toegang tot sociale media te krijgen. Minder dan 15% van de ondervraagde jongeren vindt dat kinderen vóór hun twaalfde met sociale media zouden moeten beginnen. De grootste groep, 42%, noemt 12 of 13 jaar als beste startleeftijd. Een kwart kiest voor 14 of 15 jaar en 12% voor 16 jaar of ouder.

Leeftijd speelt een rol in hun antwoorden: oudere jongeren kiezen relatief vaker voor een latere startleeftijd. Dat onderstreept dat er ook onder jongeren geen eenduidige opvatting bestaat over de juiste leeftijd.

Hun afwegingen gaan bovendien verder dan alleen leeftijd. Jongeren noemen onder meer volwassenheid, sociale inclusie, groepsdruk, de overgang naar de middelbare school en het ontwikkelen van digitale vaardigheden als redenen voor hun keuze.

Een verbod roept vragen op over effectiviteit en handhaving

Jongeren zijn ook kritisch over de vraag of een leeftijdsverbod in de praktijk werkt. 59% denkt dat een leeftijdsverbod voor jongeren van hun leeftijd niet goed te handhaven is. Ze wijzen erop dat leeftijdsrestricties kunnen worden omzeild, bijvoorbeeld met een andere geboortedatum, een VPN of door naar andere platforms uit te wijken.

Ook over de effectiviteit van een volledig verbod zijn jongeren terughoudend. Slechts 11% ziet een volledig socialemediaverbod als de meest effectieve manier om online veiligheid te waarborgen. 38% denkt dat een verbod sommige jongeren kan helpen, maar niet iedereen. Nog eens 35% denkt dat er betere manieren zijn om sociale media veiliger te maken zonder ze volledig te verbieden.

Dat betekent niet dat jongeren de risico’s van sociale media ontkennen. Het onderzoek laat juist zien dat zij zowel de voordelen als de risico’s van sociale media zien. De bevindingen laten daarmee zien dat het voor jongeren niet alleen gaat om de vraag óf zij toegang moeten hebben, maar ook om hoe de digitale omgeving veiliger kan worden gemaakt.

Wat kan volgens jongeren wél helpen?

Wanneer we jongeren vragen welke maatregelen kunnen bijdragen aan hun online veiligheid, komen verschillende alternatieven naar voren. 55% noemt voorlichting over veilig gebruik van sociale media. 41% vindt dat jongeren moeten worden betrokken bij het maken van regels. Daarnaast noemt 37% het minder verslavend maken van sociale media-apps en 36% betere veiligheidsfuncties op platforms.

Die antwoorden laten zien dat online veiligheid niet uitsluitend een verantwoordelijkheid van jongeren of ouders is. Ook scholen, beleidsmakers en platforms hebben daarin een rol. In Logged In, Left Out pleiten we daarom onder meer voor Safety by Design: veiligheid en de belangen van kinderen moeten vanaf het ontwerp van digitale diensten worden meegenomen, bijvoorbeeld door privacyvriendelijke standaardinstellingen, beperkte dataverzameling en minder verslavende ontwerpkeuzes.

Luisteren is niet hetzelfde als laten beslissen

Het debat over een socialemediaverbod kent geen eenvoudige oplossing. Online veiligheid gaat niet alleen over leeftijdsgrenzen, maar ook over de verantwoordelijkheid van platforms, digitale vaardigheden en de manier waarop jongeren worden betrokken.

Daarbij moeten verschillende perspectieven worden meegewogen: van ouders, experts en beleidsmakers én van jongeren zelf. Luisteren naar jongeren betekent niet dat zij bepalen waar de grens moet liggen, maar wel dat hun ervaringen en ideeën onderdeel zijn van de afweging.

Want alleen praten over jongeren is niet genoeg. Wie werkt aan een veiligere digitale omgeving voor kinderen en jongeren, moet ook mét hen praten.

Lees het volledige onderzoek Logged In, Left Out voor alle bevindingen en aanbevelingen.