COP31: Hoe klimaatverandering kinderuitbuiting verergert
Klimaatverandering is voor kinderen geen bedreiging in de verre toekomst. Overstromingen, stormen, hittegolven en droogte hebben nu al invloed op waar kinderen wonen, of ze naar school kunnen en hoe veilig ze zijn. Wanneer gezinnen hun huis en inkomen verliezen, lopen kinderen een groter risico op kinderarbeid, kindhuwelijken en seksuele uitbuiting.
Een wereldwijde crisis voor kinderen
Bijna alle 2,3 miljard kinderen wereldwijd worden inmiddels blootgesteld aan minstens één groot klimaatrisico. Bijna de helft, zo’n 1,1 miljard kinderen, heeft te maken met minstens drie risico’s tegelijk, zoals overstromingen, droogte, stormen en hittegolven. Ongeveer 1,8 miljard kinderen worden blootgesteld aan droogte en 1,5 miljard aan hittegolven die vaker voorkomen, langer duren of heviger zijn. Extreem weer dwingt kinderen bovendien hun huis te verlaten. Tussen 2016 en 2023 leidden klimaatgerelateerde rampen tot 62,1 miljoen binnenlandse ontheemdingservaringen onder kinderen. Dat zijn er meer dan 21.000 per dag.
Deze cijfers worden vaak besproken in relatie tot gezondheid, voedselzekerheid en onderwijs. Maar klimaatverandering vormt ook een ernstige bedreiging voor de veiligheid van kinderen. UNICEF waarschuwt in het Children’s Climate Risk Report 2026 dat klimaatverandering kinderarbeid in de hand werkt, vooral in de landbouw. Ook neemt het aantal kindhuwelijken vaak toe na natuurrampen en andere klimaatgerelateerde schokken.
Wanneer oogsten mislukken, huizen onder water komen te staan of vee sterft, vallen belangrijke beschermende factoren in het leven van kinderen weg. Gezinnen verliezen hun inkomen en zoeken naar manieren om te overleven. Scholen sluiten of worden onbetaalbaar. Ouders hebben steeds minder tijd om toezicht te houden op hun kinderen. En gezinnen die moeten vluchten, raken het contact kwijt met de gemeenschap waarop ze voorheen konden terugvallen.
Juist in deze kwetsbare omstandigheden neemt het risico op uitbuiting toe. Kinderen moeten gaan werken om bij te dragen aan het gezinsinkomen. Meisjes worden op jonge leeftijd uitgehuwelijkt om de financiële druk op het gezin te verlichten. En kinderen die op de vlucht zijn, worden een makkelijker doelwit voor mensenhandelaren en misbruikers. Zo betalen juist de kinderen die het minst hebben bijgedragen aan de klimaatcrisis de hoogste prijs.
Hoe deze risico’s in de praktijk ontstaan en samenhangen, is nog onvoldoende bekend. Bovendien worden de ervaringen van kinderen zelf nauwelijks gehoord. Daarom doet Terre des Hommes Nederland hier samen met kinderen onderzoek naar.
Grens tussen Kenia en Ethiopië: hoe droogte een kindertijd verandert
De Hoorn van Afrika is een van de regio’s waar deze risico’s nu al duidelijk zichtbaar zijn. De afgelopen jaren werd het gebied herhaaldelijk getroffen door ernstige droogte. Alleen al in Ethiopië leidden weergerelateerde rampen tussen 2017 en 2023 naar schatting tot 1,6 miljoen binnenlandse ontheemdingservaringen onder kinderen. In 522.000 gevallen was droogte de oorzaak.
Uit ons onderzoek onder veehoudersgemeenschappen aan de grens tussen Kenia en Ethiopië blijkt dat droogte veel meer doet dan gezinnen armer maken. Het ontneemt kinderen een deel van hun kindertijd. Ze krijgen op steeds jongere leeftijd verantwoordelijkheden die eigenlijk bij volwassenen horen. Tegelijkertijd verdwijnen de dagelijkse omstandigheden die hen normaal gesproken beschermen. Kinderen en hun verzorgers beschreven drie belangrijke veranderingen.
Kinderarbeid wordt steeds schadelijker
In veehoudersgemeenschappen is het gebruikelijk dat kinderen meehelpen in het gezin, bijvoorbeeld door jonge geiten te hoeden of water te halen in de buurt van hun huis. Zulke taken passen bij hun leeftijd en ontwikkeling. Ze worden meestal dicht bij huis uitgevoerd, samen met andere kinderen en onder toezicht van volwassenen.
Door droogte verandert dat. Jongere kinderen krijgen taken die voorheen door oudere kinderen werden uitgevoerd. Ze moeten langer werken en steeds grotere afstanden afleggen.
Kinderen van slechts zes jaar oud zijn soms urenlang bezig met het hoeden van vee, water halen en brandhout verzamelen. Vaak doen ze dit alleen, kilometers van huis. Voor en na schooltijd, of zelfs in plaats van naar school te gaan.Wat voorheen een manier was om thuis mee te helpen, verandert zo in werk dat schadelijk is voor hun gezondheid, onderwijs en veiligheid.
Bovendien komen kinderen tijdens deze lange tochten op plekken waar geen volwassenen toezicht houden, zoals afgelegen natuurgebieden, waterpunten en markten. Kinderen vertelden ons dat ze werden aangevallen door wilde dieren. Meisjes beschreven hoe ze bij waterpunten werden lastiggevallen. In een opvangkamp voor ontheemden noemden kinderen het alleen afleggen van lange afstanden om brandhout te verzamelen als een van de situaties waarin ze zich het meest onveilig voelden.
Ouders kunnen hun kinderen steeds minder beschermen
Droogte heeft ook gevolgen voor de aanwezigheid van volwassenen. Ouders zijn overdag vaak op zoek naar water, voedsel of tijdelijk werk. De avonden waarop gezinnen vroeger samenkwamen, verhalen vertelden en tijd voor elkaar hadden, verdwijnen.
Zoals een moeder in Ethiopië het verwoordde: “Iedereen is voortdurend op zoek naar eten.”
Wanneer ouders minder aanwezig kunnen zijn, valt een belangrijk deel van de bescherming van kinderen weg. Juist daardoor ontstaat meer ruimte voor uitbuiting.
Meisjes worden extra hard getroffen
Wanneer gezinnen nauwelijks nog middelen hebben om te overleven, zijn meisjes vaak de eersten die daar de gevolgen van ondervinden.
Verzorgers in Ethiopië legden een direct verband tussen kindhuwelijken en het feit dat gezinnen hun dochters niet langer konden onderhouden. UNICEF signaleert hetzelfde patroon. In de zwaarst door droogte getroffen regio’s en opvanglocaties voor ontheemden in Ethiopië verdubbelde het aantal kindhuwelijken in 2022 ruimschoots.
Ook vertelden verzorgers in opvanglocaties dat tienermeisjes cadeaus kregen van oudere mannen. Dit riep zorgen op over seksuele uitbuiting en grooming: het proces waarbij iemand het vertrouwen van een kind wint met als doel het seksueel te misbruiken.
Een vader in Kenia vatte de situatie treffend samen: “Jongens worden eropuit gestuurd om geld te verdienen. Meisjes worden uitgehuwelijkt. Geen van beiden is veilig.”
Wat betekent dit voor de aanpak van klimaatverandering?
De grensregio tussen Kenia en Ethiopië is slechts één voorbeeld. Maar de patronen die we daar zien, komen ook op andere plekken voor.
Wanneer klimaatgerelateerde rampen gezinnen treffen die al in armoede leven of kwetsbaar zijn, kan een vergelijkbare kettingreactie ontstaan. Gezinnen verliezen hun bestaansmiddelen, ouders kunnen hun kinderen minder goed beschermen en kinderen verlaten school om te gaan werken. Vooral meisjes lopen daarbij extra risico.
Of het nu gaat om droogte, een overstroming of een cycloon: de gevolgen voor de veiligheid en bescherming van kinderen kunnen sterk op elkaar lijken.
Daarom is het niet voldoende om kinderen alleen tijdens of na een ramp te beschermen. Kinderbescherming moet een vast onderdeel worden van de manier waarop wereldwijd klimaatbeleid wordt ontwikkeld, gefinancierd en uitgevoerd.
In veel nationale klimaatplannen worden kinderen inmiddels genoemd. Maar veel minder vaak worden die woorden vertaald naar concrete beschermingsmaatregelen, financiering en duidelijke verantwoordelijkheden.
Voor kinderen is de klimaatcrisis ook een crisis die hun veiligheid bedreigt. Het klimaatbeleid moet daar rekening mee houden.
Waar Terre des Hommes voor pleit
Kinderen beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering vraagt om meer dan tijdelijke hulpverlening. Er zijn structurele veranderingen nodig in de manier waarop klimaatbeleid tot stand komt, wordt gefinancierd en wordt uitgevoerd.
Tijdens COP31 en daarna roept Terre des Hommes Nederland overheden, donoren, internationale organisaties en bedrijven op tot de volgende maatregelen:
Stel kinderrechten centraal in klimaatbeleid
Het VN-Kinderrechtencomité (General Comment No. 26) en het Internationaal Gerechtshof hebben duidelijk gemaakt dat landen wettelijk verplicht zijn om kinderen te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Dat begint bij het aanpakken van de oorzaak: de uitstoot van broeikasgassen terugdringen om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C. Daarnaast moet het belang van het kind vooropstaan bij klimaatbeslissingen en moeten de gevolgen van klimaatbeleid voor kinderen vooraf worden onderzocht.
Maak kinderbescherming een vast onderdeel van internationale klimaatafspraken
Bescherming tegen kinderarbeid, kindhuwelijken, mensenhandel en seksuele uitbuiting moet worden opgenomen in nationale klimaatplannen en internationale afspraken over klimaatadaptatie en klimaatschade. Ook moeten kinderrechten een permanente plek krijgen op de klimaatagenda van de Verenigde Naties.
Zorg dat klimaatfinanciering ook kinderen bereikt.
Geld voor klimaatadaptatie en het aanpakken van klimaatschade moet ook worden ingezet voor voorzieningen en systemen die kinderen beschermen. Deze financiering moet vooral bestaan uit subsidies in plaats van leningen, zodat landen niet verder in de schulden raken en minder geld overhouden voor sociale voorzieningen. Ook moet inzichtelijk worden hoeveel geld daadwerkelijk ten goede komt aan kinderen. Daarnaast moet het internationale fonds voor klimaatschade rekening houden met gevolgen die niet in geld zijn uit te drukken, zoals gemist onderwijs, gedwongen ontheemding en psychische schade.
Maak kinderbescherming en sociale vangnetten bestand tegen klimaatverandering
Overheden moeten investeren in sterke kinderbeschermingssystemen en sociale voorzieningen die bij droogte, overstromingen of stormen snel kunnen worden uitgebreid. Zo krijgen gezinnen tijdig ondersteuning en hoeven zij niet uit noodzaak terug te vallen op kinderarbeid of kindhuwelijken. Daarvoor moeten noodhulp, ontwikkelingssamenwerking en klimaatfinanciering beter op elkaar aansluiten, met langdurige steun en een belangrijke rol voor lokale organisaties.
Zorg voor een eerlijke energietransitie zonder kinderarbeid
De overstap naar schone energie mag niet ten koste gaan van kinderen. Overheden moeten bedrijven verplichten om risico’s voor mensenrechten, waaronder kinderrechten, in de volledige toeleveringsketen van kritieke grondstoffen te onderzoeken en aan te pakken. Ook moet het internationale programma voor een rechtvaardige energietransitie (Just Transition Work Programme) kinderrechten concreet beschermen, bijvoorbeeld door te investeren in veilige bestaansmiddelen en goed onderwijs in mijnbouwgebieden.
Verbeter de gegevensverzameling en houd overheden verantwoordelijk
Om kinderen beter te beschermen, zijn betrouwbare gegevens nodig over de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij moet onderscheid worden gemaakt naar leeftijd, geslacht en beperking, en moeten ook risico’s zoals kinderarbeid en uitbuiting worden meegenomen. Overheden moeten in hun klimaatplannen verantwoording afleggen over de maatregelen die zij nemen om kinderen te beschermen. Wanneer kinderrechten worden geschonden door de gevolgen van klimaatverandering, moeten kinderen bovendien toegang hebben tot juridische bescherming en mogelijkheden voor herstel.
Geef kinderen een volwaardige stem in klimaatbeleid
Kinderen moeten op een veilige en toegankelijke manier kunnen meepraten en invloed kunnen uitoefenen op klimaatbeslissingen, zowel lokaal als nationaal en internationaal. Daarvoor zijn voldoende middelen en kindvriendelijke participatiemogelijkheden nodig. Hun ideeën en aanbevelingen moeten niet alleen worden gehoord, maar ook aantoonbaar worden meegenomen in nationale klimaatplannen.
Geen tijd te verliezen: zet kinderbescherming centraal in klimaatbeleid
Kinderen ondervinden nu al de gevolgen van klimaatverandering. Toch staan ze er nog te vaak alleen voor. Hulpverlening na een overstroming of periode van droogte is niet voldoende. Willen we voorkomen dat klimaatgerelateerde rampen leiden tot kinderarbeid, kindhuwelijken en seksueel misbruik en uitbuiting, dan moet kinderbescherming een vast onderdeel worden van het klimaatbeleid. Van de ontwikkeling en financiering tot de uitvoering en controle ervan. Dat betekent dat we kinderrechten niet als bijzaak behandelen, maar als verplichting. En dat kinderen daadwerkelijk een stem krijgen in de beslissingen die hun toekomst bepalen.